Dierziekten en crisismaatregelen: wat moet je weten als hobbyhouder?

Wie beslist en wie doet wat bij een dierziekte?

Sommige dierziekten zijn zo besmettelijk dat de overheid ze moet bestrijden. Landen in de Europese Unie zijn verplicht om bepaalde dierziekten te bestrijden, en Nederland neemt daarnaast eigen maatregelen. Dit is de rolverdeling:

• De Rijksoverheid bepaalt het beleid om besmettelijke dierziekten te voorkomen en te bestrijden. Dat is het ministerie van LVVN (Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur). De Wet dieren geeft de minister de bevoegdheid om maatregelen te nemen tegen dierziekten die hij heeft aangewezen.
• De NVWA (Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit) is verantwoordelijk voor de bestrijding. Bij de NVWA meld je een vermoeden van een dierziekte.
• De GD (Gezondheidsdienst voor Dieren) werkt bij de bestrijding samen met de NVWA.
• Wageningen Bioveterinary Research doet het laboratoriumonderzoek, en het RIVM geeft advies over gevaren voor de volksgezondheid.

Bij een uitbraak roept de minister de deskundigengroep dierziekten bijeen, die de risico’s beoordeelt.

Welke dierziekten moet je melden?

De meldplicht staat in het Besluit houders van dieren en geldt voor elke houder van dieren en voor dierenartsen. Ook hobbyhouders moeten een vermoeden van een meldplichtige dierziekte bij de NVWA melden.

• Onmiddellijk melden. Weet je of kun je redelijkerwijs vermoeden dat een dier een ziekte heeft uit categorie A van de Europese diergezondheidswet (Verordening (EU) 2016/429), dan meld je dat meteen (artikel 1.29). In de Europese lijst (Uitvoeringsverordening (EU) 2018/1882) staan in categorie A onder meer mond-en-klauwzeer, klassieke en Afrikaanse varkenspest, hoogpathogene vogelgriep, de ziekte van Newcastle en schapen- en geitenpokken.
• Zo snel als praktisch mogelijk melden. Dat geldt voor de andere ziekten op de Europese lijst. Daar horen onder meer blauwtong, Q-koorts, laagpathogene vogelgriep en Amerikaans vuilbroed bij.
• Nationale ziekten. Daarnaast kan de minister ziekten aanwijzen die je ook moet melden (artikel 1.30 en 1.31).

Ook particulieren moeten onder meer een vermoeden melden van: rabiës, blauwtong, vogelgriep, klassieke en Afrikaanse varkenspest, Q-koorts, westnijlvirus, papegaaienziekte, rundertuberculose, brucellose en BSE. Voor een volledig overzicht per diersoort heeft de NVWA een meldwijzer op nvwa.nl.

Zo meld je een vermoeden

1. Neem contact op met je dierenarts als een dier ziek is.
2. Denk je aan een meldingsplichtige ziekte, bel dan het Landelijk meldpunt dierziekten van de NVWA: 045 546 31 88. Voor meldingen van MKZ is dit nummer dag en nacht bereikbaar.
3. Volg de instructies van de NVWA. Bij MKZ doet een dierenarts van de NVWA onderzoek en neemt monsters; de eigenaar krijgt instructies over extra hygiëne, zoals zieke dieren apart zetten.

Ziet iemand dat de regels bij een dierziekte niet worden nageleefd, zoals een ophokplicht? Dat kun je ook melden bij de NVWA, via melden over dierziekten.

Welke maatregelen kan de overheid nemen?

Bij een uitbraak van een zeer besmettelijke dierziekte neemt de Rijksoverheid onder andere deze maatregelen:

• besmette dieren op een locatie doden en vernietigen (ruimen);
• een beschermings- en bewakingsgebied rond een besmet bedrijf instellen, waar dieren en dierlijke producten niet zomaar vervoerd mogen worden en dieren opgehokt en afgeschermd moeten worden.

Daarnaast kan de overheid bijvoorbeeld dieren op bedrijven in de buurt uit voorzorg doden (ruimen), dieren vaccineren, een landelijke ophokplicht of afschermplicht instellen, of extra regels geven voor vervoer in een gebied.

Bij mond-en-klauwzeer is het vervoer van dieren en dierlijke producten in heel Nederland ten minste 72 uur verboden. Dat heet een standstill. Daarna geldt een vervoersverbod in een gebied van 10 kilometer rond het besmette bedrijf.

Welke maatregelen voor hobbyhouders gelden, hangt af van de ziekte en de uitbraak. Dat lees je op de pagina per ziekte hieronder.

Waar zie je wat er nu geldt?

• Rijksoverheid.nl heeft per ziekte een pagina met de maatregelen en nieuwsberichten, bijvoorbeeld over vogelgriep. Daar staat ook wanneer een maatregel is ingesteld of ingetrokken.
• Nvwa.nl legt uit wat je moet doen en hoe je meldt.
• Hobbydieren Geregeld zet de stand voor hobbyhouders bovenaan de pagina per ziekte, met de datum: vogelgriep, Afrikaanse varkenspest en blauwtong.

Kippen

Voor kippen en ander pluimvee gaat het vooral om vogelgriep (aviaire influenza). Bij een uitbraak kan de overheid een ophokplicht of afschermplicht instellen. Een ophokplicht betekent dat vogels binnen moeten blijven, bijvoorbeeld in een stal of schuur; die geldt voor commerciële bedrijven. Geldt in jouw regio de afschermplicht, dan moet je je risicovogels, zoals kippen, afschermen, bijvoorbeeld met een volière. Vermoed je vogelgriep bij hobbyvogels, dan meld je dat bij het Landelijk meldpunt dierziekten. Lees verder op ophokplicht kippen en kippen houden.

Eenden en ganzen

Eenden en ganzen zijn watervogels, en watervogels zijn risicovogels. Bij vogelgriep gelden voor hen dezelfde maatregelen als voor kippen, zoals een afschermplicht. Op een tentoonstelling of keuring mogen watervogels niet samen met hoenders, zoals kippen. Zie eenden en ganzen houden.

Schapen

Bij schapen gaat het onder meer om blauwtong (een virusziekte bij schapen, geiten en runderen die door knutten wordt overgebracht) en Q-koorts (een ziekte die van geiten en schapen op mensen kan overgaan). Als eigenaar heb je een meldplicht bij een vermoeden van blauwtong. Vaccinatie tegen blauwtong is niet verplicht. Zie blauwtong bij schapen, Q-koorts-vaccinatie bij schapen en schapen houden.

Geiten

Geiten kunnen blauwtong krijgen en Q-koorts. Ook mond-en-klauwzeer treft geiten. Lees meer op Q-koorts-vaccinatie bij geiten en geiten houden.

Koeien

Runderen kunnen onder meer blauwtong en mond-en-klauwzeer krijgen. Een vermoeden van BSE (gekkekoeienziekte), rundertuberculose of brucellose meld je ook direct bij de NVWA. Bij runderen ouder dan 20 maanden met gedragsstoornissen of neurologische verschijnselen meld je in elk geval mogelijke BSE. De bestrijding van IBR is nu vrijwillig; het kabinet wil haar verplicht maken voor alle rundveehouders, ook hobbyhouders. Volgens het ontwerpbesluit gaat de plicht in op 1 januari 2027. Een locatie waar op enig moment hoogstens 5 runderen staan, valt de eerste 2 jaar nog buiten de plicht; het aantal telt per locatie, niet per houder. Het besluit is nog niet vastgesteld. Meer over IBR, BVD en melden staat op koe houden.

Varkens

Afrikaanse varkenspest (AVP, een dodelijke virusziekte bij varkens en wilde zwijnen) komt op de datum boven deze pagina niet voor in Nederland, maar wel in onder meer Duitsland. Het is verboden etensresten aan varkens te voeren, ook op een kinderboerderij, en houders van varkens moeten verschijnselen melden. De NVWA kan bij verschijnselen ook locaties van hobbyhouders onderzoeken. Zie Afrikaanse varkenspest bij een hobbyvarken en varken houden.

Paarden en ezels

Voor paarden, pony’s en ezels zijn onder meer westnijlkoorts, infectieuze anemie, kwade droes, Afrikaanse paardenpest, dourine, equine arteritis, paardenencefalomyelitis en rabiës meldplichtig. Kwade droes is iets anders dan droes; droes staat niet in de meldwijzer van de NVWA. Het westnijlvirus komt ook in Nederland voor. Muggen geven het door, en vooral paarden en mensen zijn er gevoelig voor. Lees meer over ziekten bij paarden en ezel houden.

Alpaca’s

Alpaca’s en lama’s zijn evenhoevigen. Ook lama’s kunnen mond-en-klauwzeer krijgen, en kameelachtigen kunnen blauwtong krijgen. Op de Europese lijst staan kameelachtigen bij blauwtong; mond-en-klauwzeer staat daar voor alle evenhoevigen. Meer over alpaca’s op alpaca houden.

Herten

Ook hertachtigen kunnen blauwtong krijgen; een vermoeden moet je melden. Herten kunnen daarnaast besmet raken met mond-en-klauwzeer en rundertuberculose. Een vermoeden van rundertuberculose meld je direct bij de NVWA. Zie herten houden.

Konijnen

Myxomatose en RHD (ook VHD genoemd) staan niet in het overzicht van ziekten die je als particulier bij de NVWA meldt. Volgens de officiële bronnen is vaccineren voor particulieren ook geen plicht. Wat deze ziekten zijn en hoe je je konijnen beschermt, lees je bij myxomatose en RHD bij konijnen.

Bijen

Bij bijen moet je Amerikaans vuilbroed, kleine kastkever en tropilaelapsmijtziekte melden bij de NVWA. Varroa is officieel ook aangifteplichtig, maar je hoeft het in Nederland niet te melden omdat de mijt al in Nederland gevestigd is. Bij een vermoeden van vuilbroed mag je geen bijen of producten verplaatsen tot er een diagnose is. Na een melding stelt de NVWA uit voorzorg een beperkingsgebied in met een straal van 3 kilometer. Lees verder op Amerikaans vuilbroed melden en bijen houden.

Veelgemaakte fouten en misverstanden

• “Als hobbyhouder hoef ik niets te melden.” De meldplicht geldt voor elke houder van dieren.
• “Blauwtong gaat van dier op dier over.” Zieke herkauwers besmetten elkaar niet rechtstreeks; het virus wordt overgebracht door besmette knutten.
• “De gemeente beslist over een ophokplicht.” Maatregelen tegen dierziekten neemt de Rijksoverheid. De NVWA is verantwoordelijk voor de bestrijding.
• Belgische maatregelen. In België beslist een andere overheid. Een Belgische ophokplicht geldt niet in Nederland, en andersom.